İşçi sınıfı tarihinden: Osmanlı’da 1908 öncesi ilk işçi örgütlenmeleri

Yaşadığımız toprakların ilk işçi örgütü olarak 1871 yılında kurulan Ameleperver Cemiyeti gösterilir. Ancak burada hem bir yazım hem de bilgi yanlışı vardır. 1871 yılında kurulan derneğin adı Amelperver Cemiyeti’dir ve bir hayır kuruluşudur. Cemiyetin kurucuları arasında işçiler yoktur, dönemin iş adamları vardır ve sendikal bir niteliği bulunmamaktadır. Derneğin amacı cins, mezhep, milliyet farkı gözetmeksizin işe ihtiyacı olanlara iş bulmaktı.

Bildiğimiz ilk işçi örgütü 1894 yılında kurulan Osmanlı Amele Cemiyeti’dir. Cemiyet, yaklaşık 4 bin işçinin çalıştığı Tophane fabrikalarında kurulmuştu. Tophane fabrikaları, doğrudan ordu için üretim yapan (top, silah vb) bir yerdi ve stratejik öneme sahipti. Cemiyet burada, işçiler arasında gizlice örgütleniyordu. İşçilerle düzenli toplantılar yapılıyor, işçiler istibdada karşı ayaklanmaya çağırılıyordu. Cemiyetin kurucuları, aktarıldığı haliyle “Gördükleri insanlık dışı muameleden ötürü her şeyi göze almış olan” işçilerdi. İşçiler kendi aralarında 8 kişilik bir yürütme kurulu seçmişlerdi. Cemiyet gizli örgütleniyordu ancak bir yıl sonra açığa çıktı. Yöneticilerin bir kısmı tutuklandı, bir kısmı sürgün edildi ve cemiyet fiili olarak ortadan kalktı.

Sürgündeki yöneticiler 1901-1902 yıllarında tekrar İstanbul’a dönerek örgütlenmeyi denedi. İşçilerle gizlice toplantılar yapıldı. Bu dönem toplantılarında Avrupa’daki sosyalist hareketlerle ilgili haberler ile Marks ve Engels’in yazıları Türkçe’ye çevrilerek işçilere dağıtıldı. Topkapı Mezarlığı’nda bir kongre organize edildi. Devletin kongreyi öğrenmesiyle, organize edenler tutuklanıp işkenceden geçirildi. Tophane fabrikalarında çalışan işçiler de daha zor şartlar ve daha sıkı bir baskı altında çalışmaya zorlandı. Gizlice örgütlenen Osmanlı Amele Cemiyeti’nin fiili çalışmaları sona erdi. 1908’den sonra cemiyet yasallaşarak Osmanlı Terakki-i Sanayi Cemiyeti ve ardından Osmanlı Sanatkaran Cemiyeti olarak devam etti. Yasallaşmasının ardından, cemiyetin ilk döneminde etkin olan sosyalist fikirlerden uzaklaşıldı; cemiyet sosyalist örgütlerle-işçi hareketleriyle bir bağ kurmadı.

Osmanlı Devleti’nde ikinci işçi örgütlenmesi, 1901 yılında Kavala’da kurulan Tütün Amelesi Saadet Cemiyeti’dir. Cemiyet’i Selanik bölgesinde çalışan tütün işçileri kurmuştur. Selanik bölgesi Kavala, İskeçe, Drama gibi yerleşim yerlerinden oluşur ve Osmanlı Devleti’nde tütün üretiminin yapıldığı en önemli bölgelerden biridir. Amerikan ve Avusturya-Macaristan sermayeli şirketler bu bölgede etkindir ve on binleri bulan bir işçi kesimi, yabancı sermaye için çalışmaktadır. Yabancı sermayenin işçilere verdiği ücretler düşüktür ve mesai saatleri çok uzundur. İşçiler arasında hoşnutsuzluk artmaya başlayınca Selanik’teki sosyalist çevrelerin etkisiyle cemiyet kurulmuştur.

1905, 1908 ve 1911’de tütün işçilerinin gerçekleştirdiği toplu grevleri Tütün Amelesi Saadet Cemiyeti yönetmiştir. 1905 yılında tütün piyasasında yaşanan durgunluk sebebiyle, Tütün Rejisi işçilerin ücretlerini düşürmüştür. Ücret kesintisi sebebiyle başlayan 1905 grevinde işçiler Amerikan Tütün Şirketi fabrikalarında ve idare merkezinde bini aşkın camı kırmış ve bir mağazayı gazla yakmaya çalışmışlardır ancak güvenlik güçleri engel olmuştur.

1908 yılında “İlan-ı Hürriyet” (II. Meşrutiyet’in ilanı) sırasında Tütün Amelesi Saadet Cemiyeti en büyük grevini örgütlemiştir. Greve 12.000 tütün işçisi katılmıştır. Grev sonucunda işçilerin günlük ücreti 3 kuruş artmış, günlük çalışma süreleri 12 saatten 9.5 saate düşmüştür.

Tütün Amelesi Saadet Cemiyeti Selanik ve Drama’daki grevlerde de öncü rol oynamış ve on binlerce işçiye hitap eden güçlü bir işçi örgütü haline gelmiştir. Ancak İttihat ve Terakki Hükümeti, 1909 yılında çıkardığı Cemiyetler Kanunu ile, bu güçlü işçi örgütlenmesini kapatmış; yöneticilerini işkenceden geçirip tutuklamıştır.

Osmanlı Devleti’nde 1908 öncesinde 4 işçi örgütlenmesi kurulmuştur. 1908 öncesi kurulan diğer iki işçi örgütlenmeleri Filibe’de kurulan Şark Demiryolları Şirketi İşçileri Cemiyeti ve İstanbul’da fırın işçilerinin kurduğu Hamurkar Cemiyeti’dir.

Şark Demiryolları Şirketi İşçileri Cemiyeti 1907 yılında Şark Demiryolları Şirketi’nin Filibe istasyonunda çalışan işçiler tarafından kurulmuştur. Cemiyet kurulduktan kısa süre sonra şirketin faaliyet gösterdiği diğer istasyonlara telgraf çekmiş ve düşük ücretlere, yoğun çalışma saatlerine karşı genel grev çağrısında bulunmuş ve Filibe’de bir dizi eylemler yapmıştır.

1908 öncesi kurulduğu bilinen son işçi örgütlenmesi Hamurkar Cemiyeti’dir. 1908 yılının ilk günlerinde İstanbul’da fırın işçileri tarafından kurulmuştur. Cemiyet üyesi işçi temsilcileri İstanbul’daki fırınları tek tek gezerek düşük ücretlere karşı grev çağrısında bulunmuştur. 1908 yılının ağustos ayında yaklaşık 150 fırın işçisi iş bırakmış ve talepleri karşılanmazsa greve çıkacaklarını ilan etmişlerdir. Fırın sahipleri ve fırın işçileri arasında İTC yöneticileri arabulucu olmuştur. Yapılan toplantı sonucunda ustaların günlük ücreti 11 kuruştan 20 kuruşa, kalfaların günlük ücreti 7 kuruştan 12 kuruşa ve çırakların günlük ücreti 4 kuruştan 8 kuruşa çıkmıştır. Hamurkar Cemiyeti de diğer ilk dönem işçi örgütlenmeleri gibi İTC hükümetinin baskısının artmasıyla faaliyetini sonlandırmış ve farklı isimlerle mücadelesine devam etmiştir.

1908 öncesi kurulan işçi örgütlenmelerinin hepsi baskı koşullarının etkisiyle gizli olarak kurulmuş ve işçiler içinde gizli biçimde faaliyetini sürdürmüştür.